Κοινωνιολογία της Ψυχικής Υγείας: Η Αόρατη Αρχιτεκτονική του Ψυχισμού μας

Για δεκαετίες, η κυρίαρχη αντίληψη για την ψυχική υγεία ήταν σχεδόν αποκλειστικά βιοκεντρική: μια «βλάβη» στον εγκέφαλο που απαιτεί ιατρική διόρθωση. Ωστόσο, η Κοινωνιολογία της Ψυχικής Υγείας έρχεται να συμπληρώσει αυτό το παζλ, υποστηρίζοντας ότι η ψυχική οδύνη δεν είναι μόνο μια ατομική εμπειρία, αλλά ένα φαινόμενο που «αναπνέει» μέσα στο κοινωνικό σύνολο.

1.- Οι Κοινωνικοί Καθοριστές: Πού Γεννιέται η Υγεία;

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), η υγεία μας διαμορφώνεται από τις συνθήκες στις οποίες γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε, εργαζόμαστε και γερνάμε. Αυτοί οι «κοινωνικοί καθοριστές» (Social Determinants of Health) λειτουργούν ως εξής:

• Οικονομική Θέση: Η φτώχεια και η ανεργία δεν προκαλούν μόνο άγχος επιβίωσης, αλλά συνδέονται άμεσα με υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης. Στην Ελλάδα της κρίσης, οι έρευνες έδειξαν σημαντική αύξηση της ψυχιατρικής νοσηρότητας λόγω της λιτότητας.
• Κοινωνική Υποστήριξη: Η ποιότητα των σχέσεων και η ένταξη σε μια κοινότητα λειτουργούν ως «προστατευτική ασπίδα». Αντίθετα, η κοινωνική απομόνωση είναι ισχυρός προγνωστικός παράγοντας για την εμφάνιση ψυχικών διαταραχών.

2. - Η Θεωρία της Ετικετοποίησης (Labeling Theory)

Ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της κοινωνιολογίας είναι η μελέτη της ετικέτας. Κατά τον Thomas Scheff, η διάγνωση λειτουργεί συχνά ως μια κοινωνική σφραγίδα που αλλάζει τον τρόπο που το άτομο βλέπει τον εαυτό του και τον τρόπο που οι άλλοι αλληλεπιδρούν μαζί του.

Το Κοινωνικό Στίγμα: Η ετικέτα του «ψυχικά ασθενούς» φέρει στερεότυπα επικινδυνότητας ή ανικανότητας.
Αυτοστιγματισμός: Το άτομο εσωτερικεύει αυτές τις προκαταλήψεις, με αποτέλεσμα τη μείωση της αυτοεκτίμησης και την απόσυρση από κοινωνικές δραστηριότητες (π.χ. αναζήτηση εργασίας), γεγονός που επιδεινώνει την αρχική κατάσταση.
 
3. - Η Ψυχική Ασθένεια ως Κοινωνική Κατασκευή;

Χωρίς να αρνείται τον βιολογικό πόνο, η κοινωνιολογία εξετάζει πώς οι κοινωνίες ορίζουν την «κανονικότητα». Συμπεριφορές που κάποτε θεωρούνταν παθολογικές σήμερα μπορεί να θεωρούνται αποδεκτές και το αντίστροφο. Αυτό μας καλεί να αναρωτηθούμε: Μήπως κάποιες φορές η ψυχική ασθένεια είναι μια υγιής αντίδραση σε έναν «άρρωστο» ή υπερβολικά πιεστικό κόσμο;

4. - Από το Άσυλο στην Κοινοτική Φροντίδα

Η μετάβαση από τον εγκλεισμό των ασύλων στην Κοινοτική Ψυχιατρική (μοντέλο Ψυχαργώς στην Ελλάδα) ήταν μια βαθιά κοινωνιολογική στροφή. Στόχος πλέον δεν είναι μόνο η καταστολή των συμπτωμάτων, αλλά η κοινωνική επανένταξη και η διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των πασχόντων.
 
Συμπέρασμα

Για να κατανοήσουμε πλήρως την ψυχική υγεία, πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα έξω από το γραφείο του ειδικού και να δούμε το ευρύτερο πλαίσιο. Η βελτίωση της ψυχικής υγείας του πληθυσμού δεν απαιτεί μόνο περισσότερους ψυχολόγους, αλλά και κοινωνική δικαιοσύνη, μείωση των ανισοτήτων και καταπολέμηση του στίγματος.

Βιβλιογραφικές Αναφορές:

Furr, A. (2023). Κοινωνιολογία της ψυχικής υγείας και ασθένειας. Εκδόσεις Πεδίο.
Goffman, E. (2001). Στίγμα: Σημειώσεις για τη διαχείριση της φθαρμένης ταυτότητας. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.
Pilgrim, D. & Rogers, A. (2004). Κοινωνιολογία της ψυχικής υγείας και ασθένειας. Εκδόσεις Τυπωθήτω.
Τζανάκης, Μ. (2023). Κοινωνία, Κοινότητα και Ψυχική Υγεία. Εκδόσεις Gutenberg.
World Health Organization. Social Determinants of Mental Health.